Wat hebben wij geleerd van Cultureel Dorp?

Het is volgend jaar twintig jaar geleden dat Cultureel Dorp startte. Wat bedacht was als een project van een jaar, duurde ruim tien jaar en in zekere zin gaat het nog steeds verder. Er zijn plannen in de maak om het jubileum volgend jaar groots te vieren.

Door Jacky de Vries

Koningin Beatrix opent De Zee van Staal in 1999.

Het was Bert Kisjes die Wijk aan Zee eind jaren negentig uitriep tot Cultureel Dorp van Europa, een titel die toen nog niet bestond. Vanuit de vrijplaats Sonnevanck was hij betrokken geraakt bij de acties die het dorp bedreigden. De plannen voor een slibfabriek en vliegveld voor de kust inspireerden Kisjes om met de Wijk aan Zeeërs het dorp opnieuw uit te vinden.

Niet alleen maar ‘tegen’ zijn, maar meedenken in de oplossing van het onderliggende probleem en vooral laten zien hoe waardevol het dorp is. Dat was het devies. Niet het dorp zien als achtergestelde gemeenschap die per se moet groeien om te kunnen voortbestaan en die zich voortdurend moet spiegelen aan de stad, maar als een waardevolle entiteit. De kracht van de kleinschaligheid, waar mensen onderling contact hebben.

Nadat de gevaren even geweken waren, bleef Kisjes niet stilzitten. Om toekomstige ‘dwaze plannen’ het hoofd te kunnen bieden, wilde hij het dorp en Wijk aan Zee in het bijzonder op de kaart zetten. Samen met een schare medestanders schiep hij een verbond van twaalf Europese dorpen. In het jaar 1999 werd Wijk aan Zee elke maand bezocht door een delegatie uit zo’n dorp.

In al zijn eenvoud gebeurde er iets prachtigs. Het dorp liet zijn gastvrijheid zien. Mensen uit verschillende culturen kwamen met elkaar in contact. Ze aten samen, maakten muziek samen, spraken samen en sliepen bij elkaar in huis. Er ontstonden vriendschappen voor het leven, maar ook in het dorp zelf gebeurde er ‘iets’. Sawaz ontstond, de bouwploeg, kookploeg, vriendschappen bloeiden op en de liefde voor deze plek groeide.

Kisjes betrok er zoveel mogelijk mensen bij. Wat soms als zijn zwakte wordt gezien, is eigenlijk zijn grootste kracht. Hij had een doel, maar zonder vaste contouren. Zonder strakke planning. Hij liet de mensen vrij om mee te denken en de zaken naar hun hand te zetten. Hij daagde ze uit, prikkelde ze en liet ze hun eigen grenzen verkennen. In de veiligheid dat het zonder strakke planning altijd mogelijk bleef om mee te bewegen met veranderende omstandigheden of nieuwe inzichten.

Het ontmoeten van zoveel andere mensen, samen eten en muziek maken en het dragen van zo’n groot project, ontwikkelde de samenhang in het dorp, die wellicht al voorzichtig tot stand was gekomen door de acties in de jaren negentig. Zoals een van de betrokkenen het verwoordt: ‘Er werd een gezamenlijke herinnering gemaakt en dat werd de hechtstof binnen de gemeenschap.’ Zoals Bert zelf het uitdrukt: ‘ We deden het met z’n allen.’

Cultureel Dorp werd meer dan culturele uitwisselingen, in tal van conferenties werden de problemen besproken waar dorpen mee kampen. De mogelijke oplossing lag altijd binnen handbereik: de kleinschaligheid, kracht van de lokale samenleving, waar alles in zit. Het lijkt simpel: vertrouwen in de kracht van de samenleving en die benutten. Toch gebeurt het in onze maatschappij nauwelijks en zijn we verstrikt geraakt in regels, nauwe kaders en systemen.

We zien het voorbeeld dichtbij huis. Binnen Beverwijk is de afstand tussen burger en overheid groot. Projecten van onderaf, zoals het Huis van de Buurt, stranden door regelgeving en wantrouwen. Ons gemeentebestuur heeft de inzichten van Cultureel Dorp hard nodig.

Als journalist heb ik het allemaal van een afstand mogen aanschouwen. In 2002 schreef ik samen met Bert Kisjes een eerste boek over Cultureel Dorp. Avond na avond spraken we urenlang over de lokale samenleving. Hij verwoordde wat ik als journalist al voelde, maar nog niet kon vatten.

Als krantenverslaggever voelde ik een afstand tot de samenleving. Door Cultureel Dorp is dat voorgoed veranderd. Het veranderde me als journalist en als mens. Zo is ook De Vrijstaat Roetz ontstaan, vijftien jaar geleden. Als open podium een van de vele spin-offs van Cultureel Dorp. In dit magazine zult u meer spin-offs tegenkomen. Een goede reden dus om dit jubileumnummer aan Wijk aan Zee en Cultureel Dorp te wijden.

Bert Kisjes als aanjager, inspirator en mentor. Nog altijd kunnen zijn inzichten me boeien en verrassen. De filosofie die uitgaat van de kracht van de lokale samenleving en de kleinschaligheid is in mijn vezels gaan zitten. Het is het leitmotiv in mijn leven. De projecten die ik doe, hoe ik mijn werk organiseer en hoe ik naar de samenleving kijk is direct of indirect te herleiden naar die magische jaren van Cultureel Dorp. Dat geldt voor veel meer mensen in Wijk aan Zee, velen zijn er direkt of indirekt door geraakt.

Aan ons allen de opdracht ervoor te zorgen dat de inzichten die we hebben opgedaan binnen Cultureel Dorp verder gebracht worden, de wereld in. Om ze door te ontwikkelen en om ze uit te dragen, opdat anderen er baat bij hebben. Dat begint hier, in ons eigen dorp. Als wij het niet toepassen en uitdragen, kan het ook niet verder worden gebracht. Wijk aan Zee is de bakermat.

Volgend jaar zullen wij als Roetz een nieuw boek presenteren, waarin we dieper ingaan op dat magische jaar 1999 dat zovele levens heeft veranderd. Een korte voorpublicatie vindt u hierna. Ook willen we ons inzetten om dat vuur dat ooit is aangestoken hier brandende te houden. Het is niet mogelijk om de gebeurtenissen uit 1999 te herhalen, niet wenselijk zelfs. Dat was goed zoals het was.

Het is wel onze taak om de lessen die we geleerd hebben toe te passen en uit te dragen. Dat is de erfenis die wij moeten koesteren van Bert Kisjes en de generatie die hem terzijde stond. De kracht zit hem in de eenvoud.

Wees goed voor elkaar, maak muziek samen, eet samen. Koester de kleinschaligheid, maak contact en put uit die onuitputttelijke bron van mensen en hun specifieke kwaliteiten. Denk niet in drempels, niet in verschillen, niet in professionals of amateurs, maar zie het dorp als een huis of tempel, waar iedere steen zijn functie heeft. Denk niet in begrotingen en plannen, maar laat je meevoeren door de wind en laat je verrassen door de diversiteit van de samenleving en het leven.

Dit lijkt zo eenvoudig, maar het is groots in alles. Poetin, Trump, Netanyahu, Khamenei: zij doen het niet. Kennelijk is het dus lastiger dan het lijkt. Zelfs onze raadsleden en wethouders snappen het nog niet. Met alle gevolgen van dien. U deed dat wel. Wijk aan Zee heeft het gedaan, heeft laten zien hoe de samenleving kan zijn. Koester dat alstublieft.

Kisjes zelf verwoordde het onlangs als volgt: ,,De betekenis van Cultureel Dorp is onder meer geweest het besef dat de plek waar jij leeft het centrum is van de wereld. Vroeger dacht ik dat New York het middelpunt was en dat maakte me jaloers op de mensen die daar wonen. Met Cultureel Dorp kon ik dat gevoel voorgoed laten varen.’’

In de filosofie van Cultureel Dorp zitten de oplossingen voor eigentijdse problemen. Die inzichten kunnen we nu nog met z’n allen toepassen. Als we vinden dat er teveel woningen worden gekocht door grote bedrijven in plaats van gezinnen, waarom richten we dan geen woningcorporatie op? In plaats van klagen, nemen we het heft in eigen handen. Dankzij Cultureel Dorp weten we immers dat we de omstandigheden naar onze hand kunnen zetten. Het is maar een voorbeeld.

De inzichten van Cultureel Dorp moeten de wereld in, maar ook binnen onze eigen gemeenschap moeten we ze blijven koesteren en uitdragen, doorgeven aan nieuwe generaties. Deze jubileumeditie dragen we daarom op aan Wijk aan Zee en Bert Kisjes in het bijzonder. In diepe erkentelijkheid, maar ook met een opdracht: Laat het voortleven!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *